KOLESTEROL

Kolesterol yağ benzeri bir maddedir ( lipid ). Hem karaciğerde
üretimiyle hem de et, yumurta ve süt ürünleri gibi hayvansal gıdaların
tüketimiyle elde edilir. İnsan vücudu kolesterole ihtiyaç duyar ve çeşitli organ
sistemleri için gerekli olan tüm kolesterolü üretir. Aslında insan vücudu
dışarıdan diyet ile alınan kolesterolün 4 katını kendi doğal olarak üretir.
Vücut kolesterolü şu durumlar için kullanılır.

1) D vitamini ve
hormonların üretiminde
2) Karbonhidrat ve proteinlerin yıkımında
3)
Sinirlerin etrafındaki koruyucu kılıfın yapımında
4) Hücre duvarının
inşasında ve safranın yapımında (yunancada kolesterol safra tuzu anlamına gelir
)

Kolesterol kan dolaşımında “lipoproteinler” ile taşınır.
Lipoproteinler hem kolesterol ve diğer yağ içeren maddeleri paketleyen, hem de
onları kan dolaşımında taşıyan bir tür proteindir.

Kan akımında
kolesterolün büyük kısmını lipoproteinlerin 2 tipi taşır.

Yüksek
Yoğunluklu Lipoprotein (HDL) : İyi kolesterol olarak adlandırılır. HDL kanda
kolayca hareket eder ve aslında vücut içinde oldukça yaralıdır. Atar damar
duvarına yapışmazlar ve kan dolaşımında stabildirler. Kolesterolü atar damardan
alıp yıkım sürecinin başladığı karaciğere getirerek kalp hastalığının
gelişmesini engeller. Alkol veya diğer nedenlerle karaciğer hasarının meydana
geldiği durumlarda HDL’nin yararlı etkileri de ortadan kalkar.

Düşük
Yoğunluklu Lipoprotein (LDL) : Kötü kolesterol olarak adlandırılır. HDL’ye göre
daha fazla yağ daha az protein içerir. LDL stabil değildir ve dolaşımda
parçalanmaya eğilimlidir. Vücuttan karaciğer yoluyla atılmaktan ziyade, damar
duvarında yer alan hücrelere yapışmaya ve onları parçalamaya eğilimlidirler.
Parçalanmış hücre yüzeyleri mıknatıs gibi diğer yağ içeren maddeleri (örneğin
trigliserid), yapışkan kan pıhtısını (örneğin fibrin ve trombositler) ve beyaz
kan hücrelerini kendisine çeker. Tüm bu maddelerin bir araya gelmesi sonucu
‘plak’ oluşur. Bu damar sertliğine (ateroskleroz) ve koroner damar hastalığına
neden olur. Bu nedenle artmış LDL oranları yüksek kalp hastalığı riskini de
beraberinde getirir. LDL seviyeleri yüksek olan hastaların bir çoğunda aynı
zamanda yüksek trigliserid de saptanır. Bunun nedeni her ikisi içinde risk
faktörlerinin benzer olmasıdır. (örneğin şişmanlık, şeker
hastalığı).

Daha düşük miktarlarda kolesterol çok kötü kolesterol olarak
da bilinen çok düşük yoğunlukla lipoproteinler (VLDL) veya trigliseridden zengin
başka bir tip lipoprotein olan şilomikronlar içinde taşınır. VLDL ve orta
yoğunluklu lipoproteinler (IDL) son dönemlerde HDL dışı kolesterol olarak ayrı
kategoride toplanmışlardır.

Tarama tekniklerinin gelişmesi kolesterol
seviyelerinin daha ayrıntılı ve doğru olarak ölçülebilmesine izin vermektedir.
Lipoprotein a ( Lp(a) olarak kısaltılabilir), seviyesinin yaklaşık 30 mg/dl’den
yüksek olması, kalp hastalığı riski ile bağlantılı olan bir tür kolesteroldür.

Hangi sebepler yüksek kolesterol seviyesine neden olur
?

Eğer bir kişi yüksek oranda doymuş ve trans yağ içeren diyet
ile besleniyorsa, özellikle bu kişi şişman ise ve/veya hareketsiz bir yaşam
biçimi varsa (hafif egzersizlerin bile kalp sağlığı açısından olumlu etkileri
vardır) kolesterol seviyeleri çok yüksek seviyelere çıkabilir. Çalışmalar trans
yağların koroner damar hastalığı açısından doymuş yağlara göre daha zararlı
olduğunu göstermiştir. Trans yağlar hem kötü kolesterol olan LDL seviyelerini
yükseltir, hem de iyi kolesterol olan HDL seviyelerini düşürür. Trans yağlar
yiyeceklerin raf ömrünü uzatır. Bu nedenle trans yağlar, patetes cipsi ve diğer
işlenmiş çerez çeşitleri, derin dondurulmuş yiyecekler, bir çok margarin çeşidi
ve hamburger gibi fast food yiyeceklerde bol miktarda bulunur.

Bir çok
değişik genetik durum kolesterol yüksekliğine neden olabilir. En sık rastlanan
kalıtsal kolesterol hastalığı ailevi hiperkolesterolemidir. Bu hastalarda
kolesterol seviyeleri hemen hemen normal bir insanın kolesterol değerlerinin 4
katına yaklaşık bir düzey bulunur. Kolesterol seviyeleri bu denli yüksek olan bu
hastalarda diğer risk faktörlerinden bağımsız olarak,erken yaşta kalp krizi
geçirme riski yükselmiştir.Eğer ailevi hiperkolesterolemiden şüphe
ediliyorsa,çocuklar 2 yaşından itibaren kolesterol yüksekliği açısından
taranmalıdır.

Yüksek kolesterol seviyelerine neden olan bir diğer genetik
hastalık ailevi disbetalipoproteinemidir (veya ailesel kombine
hiperlipoprotinemi). Bu hastalıkta hem kolesterol hem de trigliserid oranları
yükselmiştir.

Yüksek kolesterol ve kalp hastalığı arasındaki
bağlantı nedir ?

Tıp dilinde kanda yüksek miktarda (240mg/dl’nin
üzerinde) kolesterol bulunması durumuna hiperkolesterolemi denir. İnsan
sağlığını tehdit eden en önemli hastalıklardan birisidir. Sadece damar
sertliğine değil (ateroskleroz) aynı zamanda angina denilen bir çeşit göğüs
ağrısına, hatta kalp krizine bile yol açabilir. Araştırmalar sonucu kan
kolesterol seviyesinin %1 oranında düşürülmesinin koroner kalp hastalığı riskini
%3 azalttığı gösterilmiştir.

Hangi kolesterol seviyelerine yüksek veya
düşük denir ?

Amerikan Ulusal Kalp,Akciğer ve Kan Cemiyeti (NHLBI)
kolesterol seviyelerini şu şekilde sınıflandırır :

Total Kolesterol
Seviyesi Kategori
200mg/dl den düşük İstenen
200-239mg/dl arası
Sınırda yüksek
240mg/dl ve üzeri Yüksek

LDL Kolesterol Seviyesi
Kategori
100 mg/dl den düşük Optimum
100-129 mg/dl arası Optimuma
yakın
130-159 mg/dl arası Sınırda yüksek
160-189 mg/dl arası Yüksek
190
mg/dl üzeri Çok yüksek

HDL kolesterol seviyesi Kategori
40 mg/dl den düşük
Düşük (yüksek risk)
60 mg/dl ve üzeri Yüksek(kalbi
koruyucu)

Trigliserid
Seviyesi Kategori
150 mg/dl den düşük Normal
150-199 mg/dl arası
Sınırda yüksek
200-499 mg/dl arası Yüksek
500 mg/dl ve üzeri Çok
yüksek

ABD dışındaki labaratuvarlar kolesterol ölçümünde farklı birimler
kullanabilir. Kolesterol oranını miligram/desilitre (mg/dl’den international
unit’e (IU)çevirmek için mg/dl de olan kolesterol miktarı 0.0259 mmol/Lt ile
çarpılır. Örneğin 200 mg/dl kolesterol miktarı 5.18 IU’e denk
gelir.

Hiperkolesterolemi veya yüksek kolesterol tanısı hem total
kolesterol oranları ile hem de HDL (“iyi”) ve LDL (“kötü”) kolesterol oranları
ile konur. Total kolesterol miktarı HDL+LDL+1/5 trigliserid miktarına eşittir.
Total kolesterolün HDL kolesterole oranının hesaplanması bize kolesterol oranını
verir. Amerikan Kalp Cemiyeti’ne göre total kolesterol seviyesi iyi kolesterol
seviyesinin 5 katını geçmemelidir. Buna 5:1 oranında kolesterol oranı
denilebilir. Test sonuçları bu önemli oranı içermelidir. Oranların 4:1 veya 3:1
olması istenirken 6:1 veya 7:1 olması arzu edilmez. Bunun dışında olarak total
kolesterol seviyesinin en az 35 mg/dl olması tavsiye edilir. Düşük total
kolesterol seviyesi (< 160 mg/dl ) insana doğrudan zarar vermez. Ancak başka
önemli hastalıkların varlığına işaret edebilir.

Bu hastalıklar
şunlardır:

*Hipertiroidizm: Vucutta fazla troid hormon salgılanmasına
neden olan hiperaktif troid dokusu
*Malnütrisyon (Beslenememe): Yiyeceklerin
emilmesine veya sindirilmesine engel olan durumlar yada dengesiz beslenme sonucu
oluşan beslenme bozukluğu.
*Pernisiyöz Anemi: B12 vitamininin emilmesi için
gerekli olan faktörün eksikliği nedeniyle oluşan bir tür anemidir. ( Kırmız
hücre eksikliği )
*Sepsis: Kana yayılmış ciddi bakteriyel
enfeksiyon.

Kolesterol taraması kime ve hangi sıklıkta yapılmalıdır  ?

Düzenli kolesterol taraması önemlidir. Erkeklerin ve
kadınların 20 yaşından itibaren 5 senede bir lipid profiline ( veya kolesterol
testi ) baktırmalarını önerilir. Düzenli kolesterol taraması özellikle
diyabetik, şişman ve ailesinde kardiovasküler hastalık hikayesi olanlar için
önemlidir. Böyle yüksek riskli kişiler ve 65 yaşından büyükler daha sık kontrol
edilmelidirler.

Çocuklar dahi kolesterol seviyelerinin kontrol
edilmesinden yarar görebilirler. Çünki bu büyüme çağında kalb sağlığını olumsuz
etkileyen faktörleri belirlemenin bir yoludur. Ayrıca yüksek olan kolesterolü
düşürmek için çocuklarda ilaç tedavisine başlamak erken plak oluşumunu
engelleyecek olan bu tedavinin kendisinden daha riskli olabilir. Son
araştırmalar vitamin C ve E’nin yüksek kolesterolü olan çocuklarda ateroskleroz
riskini azalttığını göstermiştir.

Kolesterol taraması hızlıdır ve hastaya
eziyet vermez. Toplardamardan veya parmak ucundan kan alınarak yapılır. Düzenli
taramalar yüksek kolesterol seviyelerine karşı ilk koruyucu basamaktır. Eğer
trıglıserid seviyeleride ölçülecekse test yapılmadan 9 saat önce hastaların
yemek yememeleri ve içmemeleri önerilir.

Kolesterol taraması bir kişinin
kolesterol seviyesinin saptanmasında yaklaşık bir değer verir. Normal şartlar
altında bile bir kişinin test sonuçları kolesterol seviyesini asıl olduğu
değerden %14 yüksek veya düşük olarak gösterebilir. Ayrıca test sonuçları kısa
zaman içerisinde tekrarlanmış olsa bile farklı sonuçlanabilir.

Kadınlarda erkekler kadar kolesterol düşürücü aktivitelerden
faydalanabilirler. Ancak kadınlar yüksek kolesterol için tedavi görmekte daha az
isteklidirler. Araştırmalara göre yüksek LDL seviyeleri kadınlarda erkekler
kadar önemli bir risk faktörü değildir.